Баладағы ұзаққа созылған тұмау: 3–7 жастағы балаларда жиі кездесетін мәселені талдау

Мектепке жасына дейінгі балада тұмаудың ұзаққа созылуы — педиатр мен ЛОР дәрігеріне жиі жүгінетін себептердің бірі. Бұл жаста балалар вирустармен белсенді түрде байланыста болады, балабақшаға бара бастайды, сонымен қатар мұрынмен тыныс алу аденоидтардың ұлғаюына немесе аллергияға байланысты бұзылуы мүмкін.

Егер мұрынның бітелуі, мұрыннан бөлінді ағуы, шырыштың тамаққа қарай ағуына байланысты жөтел, қорылдау немесе ауызбен тыныс алу 10–14 күннен ұзақ сақталса, әр суық тигеннен кейін қайталанса немесе ұйқыға кедергі келтірсе, оның себебін анықтау қажет. Нақты жағдайда баладағы ұзаққа созылған тұмауды қалай емдеу керектігі осы себепке байланысты.

Тұмау қашан ұзаққа созылған болып саналады?

Баладағы ұзаққа созылған тұмау — диагноз емес, мұрыннан бөлінді ағуы, мұрынның бітелуі немесе мұрыннан жұтқыншаққа қарай аққан шырыштың күтілген уақыттан ұзақ сақталатын белгілерді сипаттайтын ұғым.

Негізгі бағдарлар:

• 7 күнге дейін — көптеген вирустық инфекцияларға тән қалыпты ұзақтық;
• 7–14 күн — тұмау ЖРВИ-ден кейінгі қалпына келу кезеңінің бір бөлігі болуы мүмкін;
• жақсармай 10 күннен ұзаққа созылса — бактериялық синусит, аденоидит, аллергия немесе басқа себеп болуы мүмкін, сондықтан оған назар аудару қажет;
• 12 аптадан ұзақ — созылмалы риносинусит болуы мүмкін, әсіресе мұрын бітелуі, жөтел, қою бөлінді немесе бет аймағында қысым сезімі болса.

Тек белгілердің қанша уақытқа созылғанына емес, олардың уақыт өте келе қалай өзгеріп жатқанына да назар аудару маңызды.

Неліктен 3–7 жастағы балаларда тұмау жиі ұзаққа созылады?

Бұл жаста тұмау бітпейтіндей көрінуі мүмкін. Мектепке дейінгі балалар жылына 6–8 рет суық тиіп ауыруы мүмкін, ал кейбір балаларда, әсіресе балабақшаға барған алғашқы жылында ауру эпизодтары бұдан да көп болады. Сондықтан ата-аналар бір ұзаққа созылған тұмауды емес, бала толық сауығып үлгермей тұрып бірінен кейін бірі пайда болған бірнеше вирустық инфекцияны байқайды.

Анатомиялық-физиологиялық себептер де бар. Балалардың мұрын жолдары тарлау, шырышты қабаты тез ісінеді, ал қабыну кезінде мұрын қосалқы қуыстарының дренажы тез бұзылады. Бұл жаста мұрын-жұтқыншақта орналасқан лимфоидты тін — аденоидтар да жиі ұлғаяды.

Баладағы ұзаққа созылған тұмаудың негізгі себептері

Баладағы ұзаққа созылған тұмауды қалай емдеу керектігін түсіну үшін қабынудың нақты не себепті сақталып тұрғанын анықтау қажет.

1. Қайталанатын ЖРВИ
   Балабақшадағы ең жиі кездесетін жағдай: бір вирустық инфекция әлі толық аяқталмай жатып, бала келесі инфекцияны жұқтырып алады.

2. Вирустан кейінгі шырышты қабаттың қабынуы
   Инфекциядан кейін мұрын шырышты қабаты біраз уақытқа дейін сезімтал болып қалуы мүмкін. Бала жақсырақ тыныс алады, бірақ мұрнын әлі де тартып жүреді, таңертең жөтелуі мүмкін.

3. Аденоидтар және аденоидит
   Ұлғайған немесе қабынған аденоидтар — 3–7 жастағы балаларда мұрынның ұзақ уақыт бітелуінің жиі кездесетін себептерінің бірі.

4. Аллергиялық ринит
   Егер тұмау жыл сайын бір мезгілде қайталанса, жануарлармен, шаңмен, зеңмен немесе тозаңмен байланыста болғаннан кейін күшейсе немесе мұрынның қышуымен, бірнеше рет қатарынан түшкірумен және көзден жас ағумен қатар жүрсе, аллергияға тексерілу қажет.

5. Бактериялық синусит
   ЖРВИ-ден кейін дамуы мүмкін, бірақ вирустық тұмауға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі.

6. Мұрын ішіндегі бөгде зат
   Бұл себепті міндетті түрде жоққа шығару маңызды. Егер бөлінді негізінен мұрынның бір тесігінен ғана ағып, жағымсыз иіс шықса, кейде қан араласса, мұрын ішінде бөгде заттың бар-жоғын тексеру қажет. Бөгде затты өз бетіңізше алып тастауға тырыспаңыз: оны одан әрі ішке итеріп жіберуіңіз немесе шырышты қабатты жарақаттауыңыз мүмкін.

Дәрігер себебін қалай анықтайды?

Егер балада тұмау ұзаққа созылса, емдеу тексеру мен диагностикадан басталуы керек.

Мына тексерулер қажет болуы мүмкін:

• мұрынды, тамақты және құлақты тексеру;
• мұрын арқылы тыныс алуды бағалау;
• құлақ ауыруына немесе естудің төмендеуіне шағым болған жағдайда отоскопия жасау;
• аденоидтарға, полиптерге, бөгде затқа немесе созылмалы қабынуға күдік болған жағдайда мұрын мен мұрын-жұтқыншақтың эндоскопиясын жасау;
• белгілер аллергиялық ринитке ұқсаса, аллергологиялық тексеру жүргізу;
• созылмалы үдеріс, асқынулар болған жағдайда немесе хирургиялық ем алдында мұрын қосалқы қуыстарының КТ-сын жасау.

Қарапайым ұзаққа созылған тұмау кезінде мұрын қосалқы қуыстарыны рентгенографиясының ақпараттылығы төмен.

Баладағы ұзаққа созылған тұмау: қалай қауіпсіз емдеуге болады?

Егер балада тұмау ұзаққа созылса, оны қалай емдеу керектігі — оның себебіне байланысты. Дегенмен шырышты қабатқа түсетін жүктемені азайтуға және негізгі емге кедергі келтірмеуге көмектесетін шаралар бар.

Негізгі күтім мыналарды қамтиды:

• мұрынды тазалау үшін изотониялық тұзды ерітінді қолдану;
• жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішу;
• бөлмедегі ауаның салқын, таза және тым құрғақ болмауын қамтамасыз ету;
• бөлмені үнемі желдету;
• мұрынды қатты күш түсірмей, абайлап сіңбіру;
• егер шырыш түнде тамаққа қарай ақса, басты сәл көтеріп ұйықтау.

Егер белгілер ұзақ уақыт сақталса, үй жағдайындағы күтім дәрігерге қаралуды алмастырмайды, тек қолдау ретінде болады.

Вирустық немесе вирустан кейінгі ринит кезінде әдетте шырышты қабатқа күтім жасау, дене қызуын бақылау және жағдайды бақылау жеткілікті. Бұл жағдайда антибиотиктер көмектеспейді.

Аллергиялық ринит кезінде дәрігер аллергенмен байланысын азайтуды, антигистаминдік препараттарды немесе жас ерекшелігіне рұқсат етілген мұрынға арналған қабынуға қарсы препараттарды қолдануды ұсынады.

Аденоидит немесе аденоидтардың ұлғаюы кезінде емдеу белгілердің ауырлығына байланысты жүргізіледі. Егер қабынуға қарсы ем көмектеспесе, хирургиялық емдеу мүмкіндігі туралы кеңес алу қажет болуы мүмкін.

Бактериялық синусит кезінде антибиотиктер көрсетілім бойынша тағайындалады: ауру ауыр өткенде, бастапқы жақсарудан кейін жағдай нашарлағанда немесе белгілер 10 күннен астам уақыт бойы оң өзгеріссіз сақталғанда.

Егер баланың мұрнында бөгде зат болса, тұмаудың бір ғана емі бар: дәрігердің көмегімен қауіпсіз түрде алып тастау. Зат мұрында қалса, тамшылар, мұрынды шаю және антибиотиктер мәселені шешпейді.

Нені жасамаған жөн?

Баладағы ұзаққа созылған тұмауды қалай емдеу керек деген сұрақ тек дұрыс препараттарды таңдауға ғана байланысты емес, қабынудың ұзаққа созылуына себеп болатын әрекеттерден бас тарту да маңызды.

Мыналарды жасамаған дұрыс:

• антибиотиктерді өз бетінше қабылдауды бастау;
• тамырды тарылтатын тамшыларды нұсқаулықта көрсетілген мерзімнен ұзақ қолдану;
• ересектерге арналған препараттарды дәрігердің тағайындауынсыз қолдану;
• мұрынға өсімдік шырынын, эфир майларын немесе құрамында спирті бар ерітінділерді тамызу;
• ыстық бу ингаляциясын жасау;
• мұрынды қатты қысыммен шаю, әсіресе бала дұрыс тыныс алып, мұрнын дұрыс сіңбіре алмаса;
• «сақтық үшін» бірден бірнеше дәріні қатар қолдану.

Қай кезде дәрігерге қаралу керек?

Егер тұмау 10–14 күннен астам уақыт бойы жақсармай сақталса, үнемі қайталанса, ұйқыға кедергі келтірсе, қорылдаумен, ауызбен тыныс алумен, естудің төмендеуімен немесе түнгі жөтелмен қатар жүрсе, педиатрға немесе ЛОР дәрігеріне қаралу қажет.

Мынадай белгілер болған жағдайда дәрігерге шұғыл қаралу керек:

• дене қызуы шамамен 39 °C немесе одан жоғары болса;
• бетте, маңдайда немесе көз айналасында қатты ауырсыну болса;
• қабақ ісінсе немесе көз айналасы қызарса;
• көру қабілеті бұзылса немесе қосарланып көрінсе;
• айқын әлсіздік немесе қатты ұйқышылдық болса;
• қатты бас ауруы болса;
• бас ауруы немесе дене қызуы аясында құсу пайда болса;
• мұрынның бір жағынан жағымсыз иісті бөлінді бөлінсе;
• мұрынның бір жағынан бөлінді ағуымен қатар қан кетсе;
• құлақ ауырса немесе есту қабілеті айқын төмендесе;
• тыныс алу қиындаса.

Тұмаудың қайтадан ұзаққа созылу қаупін қалай азайтуға болады?

ЖРВИ-ді толығымен болдырмау мүмкін емес, бірақ оның ұзаққа созылып өту ықтималдығын азайтуға болады.

Көмектесетін шаралар:

• дене қызуы көтеріліп, өзін нашар сезініп тұрған баланы балабақшаға жібермеу;
• қолды жууды және лас қолмен бетті ұстамауды үйрету;
• үйдегі ауаның қалыпты ылғалдылығы мен температурасын сақтау;
• аллергиялық ринит расталған жағдайда оны емдеу;
• пассивті темекі шегуге жол бермеу;
• тамырды тарылтатын тамшыларды шамадан тыс қолданбау;
• әр тұмаудан кейін ұзақ уақыт мұрын бітеліп қалатын болса, дәрігерге қаралу.

Егер бала үнемі ауызбен тыныс алса, қорылдаса, нашар ұйықтаса немесе отитпен жиі ауырса, алдын алу тек иммунитетті нығайтумен шектелмеуі керек, нақты диагноз қою үшін ЛОР дәрігерінің тексеруінен өту де маңызды.