Неліктен тұмау кезінде иіс сезу жоғалады және иістерді сезіну қабілетін қалай тез қалпына келтіруге болады?

Тұмау кезінде иіс сезудің жоғалуы әдетте мұрынның шырышты қабығының ісінуімен және ауаның иіс сезу аймағына жеткілікті мөлшерде өтпеуімен байланысты. Көп жағдайда бұл құбылыс уақытша болады. Ұзақ уақыт сақталатын бұзылыс бұрын өткерілген вирустық инфекциямен және басқа да факторлармен байланысты болуы мүмкін.

Тұмау кезінде иіс сезуді қалай қалпына келтіруге болады деген сұрақтың бір ғана жауабы жоқ. Алдымен мәселенің механизмін түсіну маңызды: соған байланысты иіс сезудің тез қалпына келуін күтуге бола ма, әлде ЛОР дәрігерінің кеңесі қажет пе – соны анықтауға болады.

Иіс сезу қалай жұмыс істейді

Иіс сезу аймағы мұрын қуысының жоғарғы бөлігінде орналасқан. Сезімтал эпителийдің ауданы шағын — бірнеше шаршы сантиметр ғана. Онда иіс молекулаларын қабылдап, олар туралы ақпаратты ми құрылымдарына жеткізетін миллиондаған сезімтал нейрондар орналасқан.

Иістерді қалыпты сезіну үшін екі жол маңызды. Біріншісі — ортоназальды жол: иістер тыныс алған кезде мұрын арқылы енеді. Екіншісі — ретроназальды жол: тамақтану кезінде хош иісті молекулалар ауыз қуысынан мұрын-жұтқыншаққа көтеріледі. Сондықтан тұмау кезінде иіс сезу төмендесе, адамға дәм сезу де жоғалғандай көрінеді. Алайда тіл тәтті, тұзды, қышқыл, ащы және умами дәмдерін ажыратуын жалғастыра береді.

Белгінің пайда болу себептері

Тұмау кезінде иіс сезудің неліктен жоғалатыны — қабынудың себебі мен мұрынның бітелу дәрежесіне байланысты. Ең жиі кездесетін түрі — өткізгіштік бұзылыс. Бұл жағдайда иіс сезу рецепторлары қалыпты жұмыс істеуі мүмкін, бірақ иіс молекулалары бар ауа оларға жеткілікті мөлшерде жетпейді.

Бұл жедел вирустық немесе аллергиялық ринитте, шырышты қабықтың айқын ісінуінде, синуситте, мұрын қалқандарының гипертрофиясында немесе полиптер кезінде байқалады. Ауа мұрынның төменгі бөліктері арқылы ішінара өтсе де, иіс саңылауына жеткілікті деңгейде жетпейді.

Екінші механизм — нейросенсорлық. Ол иіс сезу эпителийінің, жүйке ұштарының және иіс сезу баданасының қызметімен байланысты. Мұндай бұзылыс жоғарғы тыныс жолдарының инфекцияларынан кейін, соның ішінде тұмаудан, COVID-19-дан және басқа вирустық аурулардан кейін пайда болуы мүмкін.

Тұмау кезінде иіс сезу толық жоғалуы мүмкін бе? Иә. Шырышты қабық қатты ісінгенде, қою шырыш жиналғанда немесе иіс саңылауы бітелгенде, иістер мүлде сезілмеуі мүмкін. Иіс сезудің толық жоғалуы аносмия деп аталады. Ал ішінара төмендеуі — гипосмия. Үйреншікті иістер жағымсыз немесе бөтен болып сезілсе, бұл паросмия деп аталады.

Кәдімгі тұмау кезінде көбіне гипосмия дамиды: әлсіз иістер жоғалып, ал өткір иістер әлі де сезіледі. Ал мұрын қатты бітелмей-ақ кенеттен толық аносмияның пайда болуы — басқа жағдай. Әсіресе ол инфекциядан немесе бас жарақатынан кейін пайда болса және неврологиялық белгілермен қатар жүрсе, ерекше назар аударуды қажет етеді.

Қалай дұрыс емделу керек?

Егер тұмау кезінде иіс сезу жоғалса, не істеу керек? Алдымен жалпы жағдайды және асқыну белгілерінің бар-жоғын бағалаңыз. Егер тек мұрын бітеліп, мөлдір немесе шырышты бөлінді болса, жалпы жайсыздық орташа деңгейде болып, белгілер бірнеше күн ғана сақталса, шырышты қабыққа қауіпсіз күтім жасаудан бастауға болады.

Негізгі шаралар:

• мұрынды изотониялық тұзды ерітіндімен тазалау;
• бөлмедегі ауаның шамадан тыс құрғауына жол бермеу;
• шырыш қоюланып кетпеуі үшін жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішу;
• темекі түтінінен, аэрозольдерден, өткір иістерден және шаңнан аулақ болу;
• дәрігердің тағайындауынсыз бірнеше мұрынға арналған препаратты қатар қолданбау;
• тамырды тарылтатын мұрын тамшыларын тек қысқа мерзімге және нұсқаулыққа сәйкес қолдану.

Тұмау кезінде иіс сезуді қалпына келтіру қажет болса, шырыш мөлшерін азайту, шырышты қабықты ылғалдандыру және мұрын қуысындағы ауа қозғалысын жақсарту маңызды.

Тұмау кезінде иіс сезуді қалай қауіпсіз қалпына келтіруге болады? Шырышты қабықты тітіркендіруден аулақ болу қажет. Ыстық бу, эфир майлары, спиртті ерітінділер, өсімдік шырындары және мұрынның қосалқы қуыстарын жылыту жағдайды нашарлатуы мүмкін.

Әсіресе тамырды тарылтатын препараттарды қолданғанда сақ болған жөн. Олар ісінуді тез азайтады, бірақ вирустық, аллергиялық немесе созылмалы қабынуды емдемейді. Егер оларды ұсынылған мерзімнен ұзақ қолданса, дәрілік ринит дамуы мүмкін.

Егер тұмау аллергияның салдарынан болса, дәрігер аллергияға қарсы дәрілер мен мұрынға арналған қабынуға қарсы препараттарды ұсынады. Ал себеп полиптер, созылмалы риносинусит немесе мұрын қалқасының айқын қисаюы болса, үй жағдайындағы шаралар жеткіліксіз болады.

Егер тұмау кезінде баланың иіс сезуі жоғалса, не істеу керектігі оның жасына, белгілердің ұзақтығына және жалпы жағдайына байланысты. Ата-аналар көбіне жанама белгілерді байқайды: бала тәбеті төмендейді, тамақтың «дәмі жоқ» деп айтады, мұрнын жиі тартады.

Егер бала белсенді болса, дене қызуы жоғары болмаса немесе мүлде болмаса, тыныс алуы қиындамаса және иіс сезудің жоғалуы кәдімгі тұмаумен бірге басталса, жасына сәйкес рұқсат етілген күтім шараларынан бастауға болады.

Егер иістер баяу қалпына келсе, иіс сезуді қалай қалпына келтіруге болады?

Егер мұрынның бітелуі кеткенімен, иістер әлі де әлсіз сезілсе, өзгерістердің біртіндеп жақсаруын бақылау маңызды. Жақсы белгі — иіс сезудің біртіндеп қалпына келуі: алдымен өткір иістер, кейін тағамның хош иісі, дәмдеуіштердің, косметиканың, үй мен көшедегі иістер сезіле бастайды.

Не істеуге болады:

• шырышты қабыққа жұмсақ күтімді жалғастыру;
• мұрын еркін дем алып тұрса, тамырды тарылтатын тамшыларды қолданбау;
• егер иіс сезу бірнеше апта бойы қалпына келмесе немесе иістер бұрмаланып сезілсе, ЛОР дәрігеріне қаралу.

Егер бұзылыс бұрын өткерілген вирустық инфекциямен байланысты болса, дәрігер иіс сезуді жаттықтыруды ұсынуы мүмкін. Әдетте төрт таныс иіс қолданылады: раушан, лимон, эвкалипт және қалампыр. Оларды жүйелі түрде иіскеп, иісті тануға назар аударады.

Неліктен иіс сезудің жоғалуы тұрмыста сақ болуды талап етеді?

Иіс сезу тек тамақтан ләззат алуға ғана емес, қауіптің алдын алуға да көмектеседі. Тұмау кезінде иіс сезу жоғалса, адам әдетте автоматты түрде байқалатын қауіп белгілерін сезбей қалуы мүмкін.

Иіс сезу қалпына келгенше:

• азық-түліктің жарамдылық мерзімін тексеріп отыру;
• газ плитасын пайдаланғанда аса сақ болу;
• үйде түтін және газ датчиктері орнатылған болса, олардың жұмыс істеп тұрғанына көз жеткізу;
• химиялық заттарды пайдаланғанда (үй жинау немесе жөндеу кезінде) бөлмені желдету;
• күмәнді иіс сезілсе, жақындарыңыздан оны тексеріп беруін сұрау.

Бұл шаралар әсіресе егде жастағы адамдарға, жалғыз тұратын адамдарға және кішкентай балалары бар отбасыларға маңызды.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Мұрынның бітелуімен қатар жүретін қысқа мерзімді иіс сезудің жоғалуы көбіне тұмау басылғаннан кейін өздігінен қалпына келеді. Алайда кейбір жағдайларда күтпей-ақ дәрігерге қаралған дұрыс.

• Иіс сезу мұрынмен тыныс алу жақсарғаннан кейін де қалпына келмесе.
• Иістер бірнеше апта бойы сезілмесе.
• Иіс сезу кенеттен және мұрын бітелмей-ақ жоғалса.
• Паросмия немесе фантосмия пайда болса.
• Бет аймағында ауырсыну, қысым сезімі немесе басты еңкейткенде жағдайдың нашарлауы байқалса.
• Мұрыннан бөлінетін бөлінді қоюланып, сары-жасыл түске еніп, жағымсыз иіс шықса.
• Белгілер тек бір жақта ғана байқалса.
• Мұрыннан қан кетсе.
• Қатты бас ауруы, көрудің бұзылуы немесе жоғары дене қызуы болса.
• Тұмау 10–14 күннен ұзаққа созылса.
• Мәселе кішкентай балада пайда болса.
• Иіс сезудің жоғалуы бас жарақатынан кейін басталса.

Қабылдау кезінде дәрігер тұмау кезінде иіс сезудің неліктен жоғалғанын анықтайды, инфекцияның, аллергияның, жарақаттың, химиялық заттармен байланыстың, созылмалы мұрын бітелуінің немесе полиптердің болған-болмағанын сұрайды. Қарап-тексеру кәдімгі ринитті анағұрлым күрделі себептерден ажыратуға көмектеседі.